OLD KARACHI, 1942 (a film by an unknown British soldier)

Μιας και εσχάτως γίνεται λόγος για την πακιστανική κοινότητα στην Ελλάδα (και τα συνήθη νεοναζιστικά λαϊκιστικά παραληρήματα γέμουν όπως πάντα από το δόγμα της "συλλογικής ευθύνης"), σκέφτηκα να αναρτήσω ένα πολύ σπάνιο φιλμ αρχείου με εικόνες από το Καράτσι κατά το έτος 1942 (προτού το Πακιστάν αποσχισθεί ως κράτος από την Ινδία) , όταν ο Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος τελείτο εν πλήρη εξελίξει σε Ευρώπη, Αφρική και Ασία.

Το φιλμ είναι πολύ σημαντικό, γιατί δείχνει με τον τρόπο του και στην εικονοληπτική περιστασιακότητά του εκφάνσεις της ανισόμερης ανάπτυξης του καπιταλισμού σε παγκόσμιο επίπεδο που είναι βέβαια και η πρωτογενής αιτία του πολέμου και της μετανάστευσης στον τρίτο κόσμο.

Άλλωστε, όπως έλεγε και η κορυφαία Εβραιογερμανίδα φιλόσοφος Hannah Arendt, "ο τρίτος κόσμος δεν είναι μια πραγματικότητα αλλά μια ιδεολογία".
Και μόνο κάτω από αυτό το πρίσμα μπορεί να εκτιμήσει κάποιος διάφορα φαινόμενα, μακριά από την μικροαστική ρατσιστική καχυποψία και την νεοναζί ψυχοπαράκρουση.

Η σφοδρή σύγκρουση και ενότητα αντιθέτων ανάμεσα σε παλαιοκρατικές κοινωνικές δομές και έναν αποικιοκρατικό καπιταλισμό είναι και η αντίφαση που διαπερνάει ακόμα και σήμερα τις περισσότερες χώρες της Ασίας.

Εβδομήντα χρόνια μετά, το Καράτσι συνεχίζει να υφίσταται απίστευτα εξαθλιωμένο με εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες ηρωίνης (που είναι πάμφθηνη εκεί) να καταρρέουν στους δρόμους και τις πλατείες του και με την αγωνία του συνόλου πληθυσμού που αδυνατεί να σιτιστεί -σε ένα κράτος που κατά τα άλλα βέβαια είναι πυρηνική δύναμη!-, ολοένα να αυξάνει.

(Δεν είναι άλλωστε και η Βόρειος Κορέα που πραγματοποίησε δυο δοκιμές πυρηνικών βομβών και εκτόξευσε δορυφόρο στο διάστημα η οποία κάθε τρεις και λίγο ζητάει από την Δύση επισιτιστική βοήθεια;)

Συζητούσα κάποτε μέσω του διαδικτύου με έναν Πακιστανό σκακιστή που έμενε στο Καράτσι, δάσκαλο στο επάγγελμα και λάτρη της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Ήταν ένας βαθειά απελπισμένος άνθρωπος που σκεφτόταν να αφήσει για κάποια χρόνια την οικογένεια και τα παιδιά του και να πάει μετανάστης στην Σαουδική Αραβία.

Όμως ο Τρίτος Κόσμος, -και ξαναθυμόμαστε την Arendt- δεν κατέστη δυνατό να γκεττοποιηθεί σε ηπείρους. Γιατί δεν έχει ήπειρο, δεν έχει πατρίδα, δεν έχει εθνικότητα.

Γιατί ο Τρίτος Κόσμος σήμερα είναι πια παντού· από το Καράτσι και την Ζιμπάμπουε μέχρι την Αθήνα, το Βερολίνο και την Νέα Υόρκη.

Τρίτος Κόσμος πλέον, και εν έτει 2012 είναι το άλλο όνομα του πλανήτη Γη.

THOMAS EDISON: Historic American Steam Trains (Films 1897-1906)

Άλλο ένα ιστορικό φιλμ αρχείου του Thomas Edison πάνω στις αμερικάνικες ατμοκίνητες σιδηροδρομικές αμαξοστοιχίες των ετών 1897-1906.

Σκέφτομαι μερικές φορές πως η γοητεία αυτών των αρχέγονων φιλμς αρχείου έγκειται όχι τόσο στο ότι μας καθιστούν με ένα σχεδόν υπνωτιστικό τρόπο μετόχους και παρατηρητές ενός ωμού, αμέσου και μη διαμεσολαβημένου από την αφήγηση παρελθόντος, αλλά κυρίως στο ότι κατανοούμε βαθύτερα μέσα από το μυστήριο του κινηματογράφου το μυστήριο του χρόνου.

Κατά μία πρωτεύουσα έννοια και αν το αντιληφθεί κάποιος σωστά το θέμα, ο χρόνος που εγκλείεται στο φιλμ, και αντίθετα με ό,τι θα εκτιμούσε μια ορισμένη τυπική λογική, δεν είναι πλέον ιστορικός χρόνος, αλλά μυθικός χρόνος.
Το δε γεγονός πως ανά πάσα στιγμή μπορούμε να φέρουμε περασμένες στιγμές του παρελθόντος της ανθρωπότητας στην εποπτεία μας, αυτό δεν είναι παρά ένα είδος μαγικού αποτελέσματος, και δεν αναφέρομαι στην τεχνολογία, αλλά στην αποκατάσταση ενός δίκην υπερβατισμού και sub specie aeternitatis πανοράματος μέσα από το βλέμμα επί του κάθε φορά πεπερασμένου και χρονικώς εντοπιζομένου στο φιλμ.

Ο Χρόνος που μεταμορφώνεται σε Μύθο, η Ιστορία η ίδια σε τελική ανάλυση που μεταβαίνει από την ακολουθία των γεγονότων στην ουσία της, ήτοι τον άχρονο πυρήνα που εγκλείει μέσα της και σε κάθε στάδιο της, πράγμα που το κάνει ορατό ο κινηματογράφος, όλα αυτά θα μπορούσουν να συνιστούν και την φυσική νομοτέλεια κάθε δημιουργίας, με την έννοια της εγελιανής επιστροφής της Ιδέας· το Πνεύμα που ξαναβρίσκει μέσα από την Ιστορία τον εαυτό του.

Όπου το μάτι του κινηματογράφου αναπόφευκτα συναντά την εγελιανή αντίληψη περί "σύνθεσης" και επιστροφής των πραγμάτων στην πρωταρχή τους μέσα από την ιστορική εμπειρία, αλλά σε ένα ανώτερο επίπεδο.

Και αυτό το επίπεδο στην συγκεκριμένη περίπτωση είναι η κινηματογραφική- κινηματοσκοπική εποπτεία.
Ο θεατής στην ουσία αισθάνεται σαν να παρακολουθεί όχι κάτι που συνέβη κάποτε, αλλά κάτι που συνέβη από πάντοτε.

Πρόκειται ασφαλώς για το νόημα μιας βαθύτερης μυσταγωγίας της θέασης του φιλμικού αρχείου,

το όλως μυστηριακό πέπλο του κόσμου που δραπετεύει απαλά από την υφή των πραγμάτων και γίνεται το πανί μιας, σε τελική ανάλυση déjà vu, κινηματογραφικής προβολής.

Προβολή στην οποία αναμφίβολα εντοπίζεται η γοητεία και μάλιστα η γοητεία της Αλήθειας:

είναι σαν να θυμόμαστε όχι εμείς οι ίδιοι αλλά το Πνεύμα μας.

LONDON, 1903 (Thomas Edison Film Footage)

Λονδίνο του 1903... Σε ένα φιλμ του Thomas Edison, ο οποίος ως γνωστόν είχε κινηματοσκοπήσει διάφορες πόλεις του κόσμου κατ' εκείνα τα αρχέγονα χρόνια του κινηματογράφου.

Έχω εξηγήσει κατά καιρούς πως είμαι φανατικός θεατής παλαιών ταινιών και φιλμς αρχείου, όπως επίσης και συστηματικός ερευνητής πολύ παλαιών φωτογραφιών. Η γοητεία που μου εξασκούν τόσο τα φιλμς αυτά όσο και οι φωτογραφίες, δεν είμαι σίγουρος ότι ξεδιαλύνεται στο νου μου τόσο εύκολα...

Σίγουρα, ένα από τα πράγματα που με ελκύουν σε αυτή την ασχολία (από τις πλέον αγαπημένες μου), δεν είναι η απόσταση στο χρόνο, αλλά η εγγύτητα... εγγύτητα βέβαια, όχι χρονική, αλλά ανθρώπινη ή με μια γενικώτερη έννοια οντολογική, για να την ορίσω έτσι, αν και δεν είμαι σίγουρος ότι αυτές οι λέξεις είναι οι πλήρως κατάλληλες εδώ.
Εκείνο που μας εκπλήσσει πάντοτε σε τόσο παλαιά στιγμιότυπα, φωτογραφικά ή κινηματογραφικά, είναι, θα έλεγε κάποιος, το ομοιότυπο στοιχείο με μας και όχι το διάφορο.
Και αυτό αναπόφευκτα, οδηγεί σε ένα είδος ανθρωπολογικής πληρότητας με καλλιτεχνικούς όρους κατά την θέαση· εδώ ο θεατής υπάρχει σαν σύνολο στο χρόνο, οικειοποιείται την πλήρη κίνηση της Ιστορίας και εκτιμά το μυστήριο του χρόνου, σαφώς με άλλο μάτι: εκείνο του κινηματογράφου.

Ιδέα δεν έχω ωστόσο, τι περαιτέρω ακριβώς ψάχνω να βρω όταν βλέπω πολύ παλιά φιλμς αρχείου με τις ημέρες και εξετάζω παλιές φωτογραφίες με τις ώρες, κάποτε... Όπως και να έχει όμως, έτσι γεννήθηκε πριν μερικά χρόνια ένα blog: το Moments of Eternity.