ΕΝΔΙΑΜΕΣΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ "ΔΙΑΤΟΠΙΑ" (νεωτερικότητα, ουτοπία, ευτοπία και διατοπία), Μέρος Α '

1. Καίτοι η έννοια της "ουτοπίας" εντοπίζεται εν μέρει ως ουσιώδης παράμετρος από πολύ παλιά στον χρόνο σε έργα όπως η Πολιτεία του Πλάτωνος, εν τούτοις μονάχα κατά την νεωτερικότητα λαμβάνει μια μορφή δραστική, τέτοια ώστε να μπορεί να "στοιχειώσει" τα μυαλά διαφόρων οραματιστών και κοινωνικών αναμορφωτών που θα προστρέξουν στην Ουτοπία για να ανιχνεύσουν ένα καλύτερο ή κάλλιστο μέλλον για την ανθρωπότητα.

 2. Η πλατωνική Πολιτεία είναι, -αν θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε με σύγχρονους όρους, σίγουρα καταχρηστικώς αλλά με μια κάποια ουσιαστική αναλογία στους καιρούς μας-, μια "φασιστική" Πολιτεία, τέτοια μπροστά στην οποία το οργουελλιανό όραμα του 1984 κατά ορισμένες πλευρές "ωχριά". Εδώ το άτομο είναι υποχείριο της Πολιτείας, ζει και υπάρχει μονάχα για την ανάπτυξη και την απρόσκοπτη λειτουργία της αλλά και για ένα είδος "συνολικής" ευημερίας. 
Ως προς αυτό το σημείο δεν υπάρχει καμμιά ουσιώδης διαφορά  με ό,τι εξήγγειλε ο ναζισμός στον 20ό αιώνα: "το άτομο είναι τίποτα, η Φυλή είναι τα πάντα" (Χίτλερ).  Απλά εναλλάξτε τους όρους "φυλή" και "πολιτεία" κατά περίπτωση.

Βέβαια, θα ήταν από μία άποψη άδικο να υποβιβάσουμε το σίγουρα "μαύρο" όραμα του Πλάτωνος στο επίπεδο ενός πρώιμου "ναζιστικού" εφιάλτη, ωστόσο, και παρά την εκτίμηση που μπορεί να θρέφει κανείς προς την μεγαλοφυία του Πλάτωνος ως φιλοσόφου, δεν μπορεί να παραβλέψει από την άλλη τα πρωίμως "κοινά" μεταξύ τους στοιχεία στον χρόνο.

3. Η πλατωνική Πολιτεία λοιπόν, κάθε άλλο παρά θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως "ουτοπία" (με την συνηθισμένη ή αναμενομένη ευτοπική έννοιά της), αλλά προσεγγίζει περισσότερο, και παρά τις προθέσεις του εμπνευστή της, ό,τι αποκαλούμε σήμερα δυστοπία.

Αν το άτομο δεν μπορεί να έχει στα χέρια του την ζωή του σε μια εκτενή βουλητική βάση, ο,τιδήποτε και αν του προσφέρει μια Πολιτεία δεν είναι παρά "χρυσό κλουβί". Δεν είναι τυχαίο που ο μεγάλος φιλόσοφος εξορίζει από την Πολιτεία τους ποιητές. Οι τελευταίοι  στο βαθμό που είναι αυθεντικοί, πάντοτε συνιστούν μεγάλο κίνδυνο για την εύρυθμη κανονικότητα και λειτουργία ενός "κοινωνικού συνόλου". Επειδή, ο ποιητής είναι πάντα "αναρχικός" (με την πολύ ευρεία και ποικίλη έννοια), είτε το αντιλαμβάνεται ο ίδιος είτε όχι.

4. Ο Thomas More μερικούς αιώνες αργότερα, με την Utopia του που εξέδωσε κατά το έτος 1516, παράγει ένα παράξενο φεουδαλο-κομμουνιστικό όραμα το οποίο το "εκτυλίσσει" στον Νέο Κόσμο. Αυτή η κοινωνία βασίζεται κατά μείζονα λόγο στην κατάργηση κάθε οικονομικής ανταλλαγής αλλά και σε ένα αυστηρότατο ιεραρχικό σύστημα που υψώνεται καθέτως προς όλο το σύνολο των κοινοτήτων που απαρτίζουν την Utopia. Βασίζεται ακόμα στην καταμερισμένη και πλήρως εξορθολογισμένη αγροτική εργασία αλλ' όμως και στην δουλεία. Επιπλέον, και ειρήσθω εν παρόδω, οι εγκληματίες είναι δεμένοι με χοντρές χρυσές αλυσίδες. Δεν είναι τυχαίο αυτό.

Αν η Utopia του More γινόταν  ποτέ πραγματικότητα, ολόκληρο το ανθρώπινο είδος θα ήταν δεμένο με "χρυσές αλυσίδες". Όχι φυσικά ως εγκληματίες αλλά κατά μεγίστη πιθανότητα ως διανοητικοί "σκλάβοι". Αυτό βέβαια δεν αίρει την αξία του More ως πρωτοπόρου και ως εξόχου ανθρωπιστή φιλοσόφου.

5. Τα ίδια και χειρότερα στο La Città del Sole - Η Πολιτεία του Ηλίου (1602) του Tomaso Campanella που δεν είναι παρά μια εξωραϊσμένη προβολή στο μέλλον του ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Πάντως το καθημερινό "τετράωρο" εργασίας που προτείνει ο Campanella θα εμπνεύσει πολλούς σοσιαλιστές που θα ακολουθήσουν μετά από πάνω από δυο αιώνες.

6. Τραγική η κατάσταση στην Νέα Ατλαντίδα (1627) του Francis Bacon. Είναι αδύνατον για κάποιον να διαβάσει το βιβλίο και να μην βαρεθεί σε σημείο απελπιστικό! Μια πλαστή, ανόητη ευτυχία και μια τέτοια τυπολαγνεία και τυπολατρεία ώστε οι εκδηλώσεις ευημερίας και οι τελετές που διαδέχονται η μια την άλλη στο έργο του Bacon να δίνουν την εντύπωση ενός ουτοπικού εφιάλτη και όχι ουτοπικού παραδείσου.

Μα αν πραγματικά μπορούσε να είναι μοίρα του ανθρωπίνου είδους να φτάσει κάποτε στην βακόνειο Νέα Ατλαντίδα, τότε χίλιες φορές καλύτερα ο καπιταλισμός. Τουλάχιστον σε αυτόν τον τελευταίο αν είσαι λίγο τυχερός μπορεί να ζήσεις με έναν κάπως ή πολύ ενδιαφέροντα τρόπο. Στην Νέα Ατλαντίδα του Bacon είσαι καταδικασμένος να είσαι ένα "ευτυχισμένο" φυτό.

7.  Το προβληματικό στοιχείο που εντοπίζεται σε όλες αυτές τις ουτοπιστικές- μελλοντολογικές θεωρήσεις (σίγουρα παρά τις προθέσεις των εμπνευστών τους), όταν παράγουν είτε προβληματικές είτε τραγικά βαρετές αλλά και "φασιστικές" κοινωνίες στο όνομα της απελευθέρωσης του ανθρώπου, είναι ακριβώς αυτό:  το κοινωνικό στοιχείο. 

Αν θέλεις να φτιάξεις μια ευτυχισμένη κοινωνία, τότε να είσαι έτοιμος να έχεις ως μέλη της δυστυχισμένα άτομα.

8. Κοινωνία και άτομο είναι μια αντίθεση που δύσκολα μπορεί να συμφιλιωθεί με τις ανθρώπινες ανάγκες προς μια πραγματικά υγιή και λειτουργική αντίφαση. Οι αναρχικοί στοχαστές (αναρχοκολλεκτιβιστές, αναρχοκομμουνιστές, διαφόροι αναρχοατομικιστές και άλλοι) προσπάθησαν να ξεπεράσουν την αντίθεση αυτή με χίλια δυο εφευρήματα και κοινωνιολογικούς αυτοσχεδιασμούς, όμως,  έως σήμερα τουλάχιστον, δεν μπόρεσαν να φθάσουν κάπου.

Για παράδειγμα: είναι πανεύκολο οι αναρχοκολλεκτίβες να ξεπέσουν από κριτική ανωριμότητα σε ένα νεοφεουδαλικό φασισμό στον 20ό αιώνα και μετά, ενώ το αναρχοκομμουνιστικό όραμα του Κροπότκιν που προκρίνει μια κοινωνία "ευτυχισμένων", διαρκώς "αλληλοβοηθουμένων μυρμηγκιών", μπορεί να συγκινήσει μονάχα ανθρώπους που είναι "μυρμήγκια" στο μυαλό.

9. Οι ουτοπικοί σοσιαλιστές (Σαιν-Σιμόν,Φουριέ, Όουεν) που τόσον εκτιμήθηκαν αλλά και κριτικαρίστηκαν από τον Μαρξ και τον Ένγκελς, δεν είναι παρά στην ουσία η εκλεκτική εξέλιξη ουτοπιστών όπως ο More και ο Campanella στον χρόνο. Οι ουτοπίες τους είναι πολύτιμες μεν ως ανθρωπολογικό υλικό, αλλά δεν θα μπορούσαν να βρουν καλύτερη χρησιμότητα ει μη μόνον ως θεωρητικό λίπασμα στην μαρξιστική θεωρία.

10. Ο Μαρξ ανήγγειλε το πέρασμα από την ουτοπία στην "επιστήμη" του μαρξισμού, ωστόσο το μόνο υπαρκτό αποτέλεσμα μέχρι σήμερα αυτής της θεωρητικής μετάβασης και μεταμόρφωσης ήταν οι σοβιετικές δυστοπίες του 20ού αιώνα. Ακόμα, φυσικά, η μαοϊκή δυστοπία αλλά και η βορειοκορεατική που εμμένει έως σήμερα. 
Ο Μαρξ δεν υπολόγιζε τόσον πολύ το πόσο μπορεί να αλλοτριωθεί μια καλή, υγιής ιδέα όταν πέσει πρώτα στα αυτιά των ανθρώπων και όταν μετά με τα χέρια τους θελήσουν να την εφαρμόσουν. Η Ιστορία σίγουρα έστησε σε αυτόν τον μεγαλοφυή άνθρωπο μια σπάνια φάρσα: 
μια επανάσταση στην Ρωσία ήταν ακριβώς ό,τι δεν ήθελε με κανέναν τρόπο. Αυτό όμως συνέβη και όχι η επανάσταση που προέκρινε ο ίδιος στα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη κατά προτεραιότητα. 

Φυσικά ο Μαρξ είχε "θεωρητικό" δίκιο σε αυτό και όχι η  φάρσα της Ιστορίας. Πολύ λίγο κατανοείται στις μέρες μας πως το  έργο του Μαρξ κατά μείζον ποσοστό δεν είναι παρά ένας φόρος τιμής στον ...καπιταλισμό.
Ο κομμουνισμός είναι η φυσική συνέχεια του καπιταλισμού από καθαρά οικονομική άποψη με αυτή την πολύ συγκεκριμένη έννοια: είναι η εσχάτη συνέπεια της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων (χάρις στον καπιταλισμό) που από ένα σημείο και μετά αδυνατούν να αναπτύσσονται κάτω από "αργοπορημένες" παραγωγικές σχέσεις.

Το ζήτημα της επανάστασης, λοιπόν, προκύπτει όχι ως βίτσιο ή ξεσπάθωμα αλλά καθαρά ως αποτέλεσμα της πιθανολογουμένης/υπαρκτής άρνησης κάθε καπιταλιστή να "ανανεώσει" από μόνος του τις παραγωγικές σχέσεις, αυτοκαταργούμενος ο ίδιος.

Αυτή είναι η συχνά παρεξηγημένη ιστορία του μαρξισμού σε λίγες γραμμές.

11. Το όλο θέμα λοιπόν είναι πως η ουτοπία παράγει συνήθως δυστοπία. Να το πούμε και αλλιώς, είναι τελικώς η  μοίρα κάθε ουτοπίας να παράγει δυστοπία και όχι ευτοπία, και γι' αυτό υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι που αξίζει να τους ανιχνεύσουμε.

12. Καθώς θα προχωράμε, θα χρειαστεί να παραθέσουμε για άλλη μια φορά την έννοια της διατοπίας για να κατανοήσουμε καλύτερα από τη μια το αδιέξοδο στο οποίο οδηγεί η έννοια της "ουτοπίας", όμως από την άλλη και για να χειριστούμε με τον κατ' ευχήν πιο αποτελεσματικό τρόπο τα θετικά αυτής της έννοιας.

(συνεχίζεται) 



 

ΕΝΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ AVANT-GARDE ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ

Εξ αρχής θα πρέπει να πω πως δεν θεωρώ κατ' ανάγκην "κακή" την αρνητική στάση απέναντι στην μουσική avant-garde του 20ού αιώνα. Το ανθρώπινο αυτί είναι συνηθισμένο, προσαρμοσμένο αν θέλετε, στην τονική μελωδία επί αιώνες. Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να φαίνεται στους φίλους της avant-garde απίθανη μια τέτοια άρνηση από σημαντικό μέρος των ακροατών της ευρύτερης κλασσικής μουσικής ή και γενικώτερα των ανθρώπων της κουλτούρας. 

Προσωπικά, προτιμώ έναν ειλικρινή αρνητή της μουσικής κατεύθυνσης που πήρε σε μεγάλο μέρος ο 20ός αιώνας, παρά έναν αστόχαστο και άκριτο θαυμαστή της, που απλά θέλει εν προκειμένω να "διαφοροποιείται" χωρίς να κατανοεί ακριβώς τον λόγο.

Είναι σίγουρα "δύσκολο", ή τουλάχιστον, όχι ακοπίαστο να πέσει κανείς ξαφνικά "απότομα" από τον ύστερο ρομαντισμό του 190υ αιώνα και των αρχών του 20ού αιώνα (ο οποίος σε πολλές περιπτώσεις συνεχίστηκε και αρκετά μετά...) και την "Νέα Συμφωνία" που εκκίνησε τόσον ιδιοφυώς ο Hans Rott και εν πολλοίς διεκπεραίωσε ο Mahler,  στον "δωδεκαφθογγισμό" της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης, λίγο πιο πριν, στον "πόλεμο κατά της μελωδίας" που εκκίνησε ο πρώτος πραγματικά μοντέρνος συνθέτης του περασμένου αιώνα, Edgard Varèse, ή στις ιδιότροπες μίξεις τονικότητας-ατονικότητας-σειραϊσμού ενός Olivier Messiaen ή ενός Egon Wellesz. Πιθανώς ακόμα πιο δύσκολο, να δεχθεί ακουστικώς την μεταπολεμική μουσική, τον Cage, τον Stockhausen, τον Ξενάκη και τόσους άλλους.

Αλλάζει εδώ, η σύνολη νοοτροπία πρόσληψης ενός μουσικού έργου, και αυτό δεν είναι εύκολο και αρκετές φορές ούτε καν εξ αρχής επιθυμητό από ένα σημαντικό μέρος του κόσμου που ασχολείται με την μουσική. Σε αυτή την περίπτωση, καλείται περισσότερο να εκτιμήσει το έργο τέχνης η διανοητικότητα του ανθρώπου ή το ασυνείδητό του και όχι ο αναμνησιολογικός εθισμός στην τονικότητα, καλής ή κακής ποιότητας από την πλευρά του ακροατή δεν έχει εδώ σημασία.

Ανάλογα ή "συγγενή" φαινόμενα στις άλλες τέχνες, σίγουρα διαπιστώνονται: στην ζωγραφική για παράδειγμα με τον αφηρημένο εξπρεσσιονισμό, στην πεζογραφία αρκεί να θυμηθούμε τους σουρρεαλιστές ή τον Τζόυς κ.ά. Εν μέρει και μόνο μπορεί να βρει κανείς κάτι ανάλογο στην ποίηση:  σίγουρα ο Trackl, o Pound σε αρκετά, ο Eliot σε κάποια σημεία του, ο Paul Celan και ασφαλώς αρκετοί άλλοι. Η ποίηση, έτσι κι αλλιώς, τελείται συνήθως σε μη-ορθολογικό "έδαφος" και από αυτή την άποψη δεν χρειάστηκε ίσως θεαματικές "μεταμορφώσεις" κατά την μοντερνική περίοδό της. Βέβαια, αυτό είναι πολύ σχετικό.

Όπως και να έχει, και μιλώντας για την μουσική, προσωπικά είμαι λάτρης της μπαρόκ και ρομαντικής περιόδου, όμως αγαπώ και τα έργα αρκετών καλλιτεχνών  της avant-garde. O Messiaen (avant-garde με μια πολύ ευρεία ή προσωπική έννοια), Ο Stockhausen (κυρίως τα πιο ύστερα "ηλεκτρονικά" έργα του καθώς, βέβαια, και η μνημειώδης όπερα του "Licht" που πάει πολύ πέρα από οποιαδήποτε avant-garde...), ο Lighetti, κ.ά. είναι από τους πλέον αγαπημένους μου συνθέτες, γενικώς στην ιστορία της μουσικής.

Δεν πιστεύω, πως η avant-garde με όποιαν μορφή έσχε στην μουσική του 20ού αιώνα, μπορεί να υπάρξει σήμερα "όπως ήταν". Κάτι τέτοιο θα ήταν εντελώς αδιέξοδο, και ήδη αυτό το έχουμε παρατηρήσει σε αρκετά έργα νεώτερων συνθετών που αδυνατούν να ξεφύγουν από τα πλαίσια των μόλις περασμένων δεκαετιών.

Πρέπει να "ενσωματωθεί" λοιπόν σε κάτι άλλο. Πρέπει, δηλαδή, να υπάρξει εν μέρει και κατά κάποιο τρόπο μια εκ νέου "προσέγγιση" σε ένα παρελθόν της ιστορίας της μουσικής (μπαρόκ, αμιγώς κλασσική περίοδος, ρομαντισμός πρώιμος και ύστερος κλπ - αυτό μπορεί να το κρίνει ο εκάστοτε δημιουργός), και εν όλω μια υπέρβασή της ταυτόχρονα. 

Υπέρβαση, η οποία θα είναι όμως ιδωμένη και μέσα από την πολύτιμη εμπειρία της avant-garde του 20ού αιώνα. Επειδή δεν μπορεί κανείς να παραστήσει ότι δεν υπήρχε, δεν μπορεί να την διαγράψει από την τέχνη, είτε του αρέσει προσωπικά είτε όχι. Υπήρξε και "άνοιξε δρόμους", έστω και αν το κόστος γι' αυτό δεν ήταν ασήμαντο (κυρίως όσον αφορά την πληθυσμιακή απήχηση αυτής της μουσικής).

Όπως και να έχει, δεν μπορούμε να ξανακούσουμε πια έναν συνθέτη να γράφει έργα για "προετοιμασμένο πιάνο" με τρόπο ανάλογο που το έκανε ο John Cage. Δεν μπορούμε όμως να υποκριθούμε από την άλλη πως η μουσική του Cage δεν υπήρξε ποτέ. Κυρίως, θα ήταν αδύνατον να δούμε σήμερα έναν συνθέτη να γράφει συμφωνικά στο απόλυτα ρομαντικό στυλ του Dohnanyi (δεν επιλέξαμε τυχαία αυτό το όχι και τόσο "μακρινό" -συγκριτικά- παράδειγμα ενός πολύ σημαντικού δημιουργού).

Η "σύνθεση" εδώ (με την πλευρά του "μέλλοντος" όμως να βαραίνει πιο πολύ), είναι πάντα ο μεγαλύτερος εγγυητής μιας προσδοκούμενης ποιότητας σε παρόν και μέλλον, αν μπορούμε να το πούμε έτσι.

Και ασφαλώς, όχι μόνον στην μουσική.

ΥΓ1. Μπορείτε, όσοι ενδιαφερόμενοι, να διαβάσετε επ' αυτού του θέματος και ένα παλαιότερο αναρτημένο κείμενο στο παρόν ιστολόγιο με τίτλο "Avant-garde και κοινό". 
Εκεί κάνουμε μια απόπειρα να εντοπίσουμε τις αιτίες και αφορμές της έκρηξης της avant-garde στον 20ό αιώνα.

ΥΓ2. Επίσης, μπορείτε να ακούσετε στο βίντεο που παρατίθεται στην αρχή του κειμένου, ένα πραγματικά σπουδαίο έργο: το "Intègrales" του Edgard Varèse, με τον Pierre Boulez να διευθύνει το Ensemble InterContemporain.

EMMA GOLDMAN: An exceedingly dangerous woman

Σίγουρα μια από τις μεγαλύτερες γυναικείες επαναστατικές μορφές στην ανθρώπινη ιστορία. 

Ταλαντούχος ως πολιτικός συγγραφέας και με εξαιρετικό ρητορικό ταλέντο στις ομιλίες και τις διαλέξεις της, φλεγόμενη από πάθος προπαγανδίστρια και υποκινήτρια, φύση βαθειά ανατρεπτική και εικονοκλαστική, αφιέρωσε την ζωή της σε έναν ασυμβίβαστο αγώνα για την χειραφέτηση των εργαζομένων μαζών αλλά και των γυναικών παράλληλα.

Καθοριστική στάθηκε η γνωριμία της με τον Γερμανο-αμερικανό αναρχικό Johann Most, καθώς και με τον Ρώσοεβραίο εμιγκρέ στις ΗΠΑ -όπως ήταν και η ίδια- Alexander Berkman, ο οποίος θα γινόταν και ο προσωπικός σύντροφός της στη διάρκεια δεκαετιών.

Οι φίλοι της την λατρέψαν για την μαχητικότητα και την υψηλή διανοητικότητά της, οι δε εχθροί της την θεώρησαν λίγο πολύ ως την "πιο επικίνδυνη γυναίκα στο κόσμο".

'Ηταν αναμενόμενο πως η συντηρητική Αμερική μέσα στην "πατριωτική μέθη" της αμέσως μετά την δίνη του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και μέσα στο λεγόμενο "Red Scare" μετά το ξέσπασμα της Οκτωβριανής Επανάστασης στην Ρωσία, δεν θα ανεχόταν για πολύ την αντιπολεμική και ελευθεριακή παρουσία της, πράγμα που της κόστισε τελικώς την απέλασή της μετά από 32 χρόνια παραμονής στην χώρα.

Στη Ρωσία ωστόσο, όπου και κατέφθασε αμέσως μετά την απέλασή της, έμελε να απογοητευθεί από το λενινιστικό καθεστώς και τις αμείλικτες διώξεις των μπολσεβίκων κατά των Ρώσων αναρχικών. Σε κάθε περίπτωση, η "δικτατορία του προλεταριάτου" (ή μάλλον η δικτατορία επί του προλεταριάτου, όπως τελικώς κατέληξε και παρά τις αρχικώς αγαθές προθέσεις των μπολσεβίκων) απείχε πάρα πολύ από τις δικές της απόψεις όσον αφορά την ελευθεριακή οργάνωση και τον αμεσοδημοκρατικό τρόπο λειτουργίας των μαζών σε μια επανάσταση. 
Κατόπιν ταξίδεψε στη Ρίγα της Λεττονίας και από εκεί σε Αγγλία, Καναδά, Γαλλία προπαγανδίζοντας παντού ακούραστα τις αναρχικές και ελευθεριακές ιδέες της. Σημαντικός σταθμός στάθηκε ακόμα η επίσκεψή της στην επαναστατημένη Ισπανία του 1936 και η γνωριμία της με την θρυλική μορφή του ιβηρικού αναρχικού κινήματος, Buonaventura Durruti.

Το φιλμ που παρατίθεται άνω  (και το οποίο συμπεριλαμβάνεται στην αμερικάνικη σειρά "The American Experience") δεν είναι ίσως ό,τι καλύτερο θα μπορούσε να γυριστεί σχετικά με τη ζωή της, καθώς η σκηνοθετική δραματοποίηση που επιχειρείται δεν είναι πάντοτε επιτυχημένη και ο σχολιασμός από διάφορους (ιστορικούς κυρίως) κάποιες φορές διακρίνεται  από περιορισμένο πνεύμα. Παρ'όλ'αυτά διατηρεί την αξία του, κυρίως λόγω του αφθόνου υλικού αρχείου που συμπεριέχει. 

 

Η ΙΣΠΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1936 ΚΑΙ Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ (σκέψεις με αφορμή ένα ντοκυμανταίρ)

Πόσες φορές έχουμε ακούσει εκείνο το άκρως παραπλανητικό και μεμψίμοιρο "η ανθρωπότητα δεν είναι ώριμη, γι' αυτό ο κόσμος είναι χάλια", "ο άνθρωπος ευρίσκεται ακόμα σε χαμηλό επίπεδο", "η αποτυχία των ανθρώπων να φτιάξουν ένα κόσμο σωστό" κλπ. κλπ. Πρόκειται για φράσεις και εκτιμήσεις, όχι μόνο εξαιρετικά αστόχαστες και αυθαίρετες, αλλά συνήθως και με μια συγκεκριμένη ταξική προέλευση, για να το πούμε έτσι. Κατά κανόνα τα μικροαστικά στρώματα, όπως επίσης και οι εκπρόσωποι της εξειδικευμένης ηλιθιότητας (που κακώς καλείται "μόρφωση" χωρίς να έχει καμμία σχέση με αυτήν βέβαια) είναι οι διατυπώνοντες ασμένως όλες αυτές τις βαρύγδουπες από τον ήχο του κενού αέρα και μόνο  διαγνώσεις.

Είναι όμως έτσι; ισχύει αυτό; αληθεύει ότι η έννοια "ανθρωπότητα" δεν αντιστοιχεί παρά σε έναν ανώριμο και ακατέργαστο σωρό έμψυχης ύλης, που αναγκαστικά δεν μπορεί να γίνει αλλιώς παρά να "κυβερνάται";  Κάποιος δηλαδή να είναι από πάνω και να την κανοναρχεί ως προς το ζην και τις βασικές συναλλακτικές-ανταλλακτικές διαδικασίες που εγγυώνται την απρόσκοπτη λειτουργία και συνέχεια μιας κοινωνίας;

Γιατί, ως συμπλήρωμα στις προαναφερθείσες διαπιστώσεις, ακούγεται συχνά και εκείνο το εμβριθούς και περισπούδαστης επιπολαιότητας καταστάλαγμα στα κοινωνιολογικά, "κάποιος πάντα πρέπει να κυβερνά".

Το ότι οι άνθρωποι συνήθως που εκφέρουν αυτές τις τρομερές σοφίες σπάνια σκέφτονται πως έχουν καταστεί χειραγωγήσιμα φερέφωνα μιας διαιώνιας προπαγάνδας που σε τελική ανάλυση και μακροπρόθεσμη προοπτική ζωής εξυπηρετεί κάθε άλλον εκτός από τους ίδιους, αυτό δεν πρέπει να εκπλήσσει: ο μικροαστός άλλωστε είναι ο άνθρωπος εκείνος που όταν καταλαβαίνει πως δεν έγινε και δεν μπορεί να γίνει "βασιλιάς" στον μικροχώρο του τότε δεν μπορεί παρά να κατηγορήσει τους κατά φαντασίαν "υπηκόους" του. Γιατί ακόμα, η έννοια "ανθρωπότητα" για τον μικροαστό, κατά κανόνα εκπροσωπείται από τους γείτονές του, τους συγγενείς του, τους συναδέλφους του στην δουλειά, όλους εκείνους με τους οποίους συνανταγωνίζεται στη βλαχοδημαρχική επίδειξη μιας άνετης ή εύπορης ζωής που προσδοκάται, κατά κανόνα μάταια ωστόσο.

Οι άνθρωποι , λένε, φταίνε που είναι χάλια ο κόσμος. Τώρα πώς είναι δυνατόν να προλάβουν καν να φταίξουν εκατοντάδες εκατομμύρια στον πλανήτη που ζουν στην φτώχεια και την πείνα, ή η μεγάλη μάζα των απλών ανθρώπων που το ωράριό τους καθώς και η καταναγκαστικά περιορισμένη ζωή τους πολύ απλά δεν τους επιτρέπει να ...εγκληματήσουν κατά του κόσμου, αυτό είναι άλλο θέμα. Επειδή για την μυωπική μικροαστική αντίληψη, "άνθρωποι", όπως προελέχθη, δεν είναι κανείς άλλος παρά ο άμεσα διπλανός,  επί των κινήσεων του οποίου ακατασχέτως παραδειγματολογεί και κριτικολογεί για ανούσια ζητήματα τις περισσότερες φορές.

Μα κυρίως, αυτές οι ρήσεις δηλώνονται, λες και υπάρχει καμμιά ανθρωπότητα που κυβερνά ομού, που σύσσωμη και εν πλήρη συμπνοία αποφάσεων διεξάγει τους πολέμους, και ως εάν ολόκληρος ο γήινος πληθυσμός μαζί δημιούργησε το Auschwitz-Birkenau και έρριξε τις βόμβες στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι!

Και βέβαια, όλες αυτές οι βιομηχανίες που καταστρέφουν την γη ως οικότοπο δεν μπορεί παρά να έχουν προκύψει εξίσου από τον σύνολο παν-καπιταλιστικό πληθυσμό της !

Ακόμα και η πρώτη επιτυχημένη επανάσταση στον κόσμο, το πιο ρωμαλέο και τιτανικό άλμα της ανθρωπότητας για την χειραφέτησή της από κάθε ταξική  εκμετάλλευση, και ομιλώ φυσικά για την Ρώσικη Επανάσταση του 1917, έδειχνε δυσπιστία απέναντι στην αυτοοργάνωση και αυτοδιεύθυνση του πληθυσμού  και θεώρησε πως η ίδια ήταν αδύνατον να επιζήσει χωρίς εξουσία, και αρκετά συγκεντρωτική μάλιστα. 

Παρά τις τεράστιες ελευθεριακές κατακτήσεις της Ρωσικής Επανάστασης τότε, η στρατιωτικοποίηση τόσο της οικονομίας όσο και της κοινωνίας εξελήφθη ως το πιο αποτελεσματικό μέσο για την αντιμετώπιση των πολυαρίθμων και εξαιρετικά επικινδύνων εχθρών της στα πρώτα μόλις βήματά της (και ίσως να είχαν ένα σημαντικό, ή τουλάχιστον όχι αγνοήσιμο, δίκιο οι μπολσεβίκοι σε αυτό), ενώ κάθε κίνηση των μαζών που απαιτούσε "εξουσία στα σοβιέτ και όχι στο πολιτικό γραφείο" ή αυτοδιευθυνόμενες κομμούνες, όπως η εξέγερση της Κρονστάνδης ή ή Μαχνοβτσίνα στην Ουκρανία, κατεστάλη, κάποτε μάλιστα με ιδιαζόντως σκληρό τρόπο.

Όμως τα αποτελέσματα μιας τέτοιας λογικής φάνηκαν στα κατοπινά χρόνια με ιδιαίτερα δραματικό τρόπο. Η επικράτηση της σταλινικής γραφειοκρατίας κατά τα μέσα της δεκαετίας του 20 στην κυριολεξία κονιορτοποίησε κάθε έννοια ελευθεριακότητας των πρώτων χρόνων της Επανάστασης και την μετέβαλε στο αντίθετό της: από την πρώτη μεγαλειώδη απόπειρα του ανθρώπου (και όχι απλά της εργατικής τάξης, γιατί η εργατική τάξη αυτοχειραφετούμενη δεν μπορεί παρά να χειραφετήσει μαζί και ολόκληρη την ανθρωπότητα, αν ακολουθήσουμε εδώ στην σκέψη το κλασσικό μαρξιστικό σχήμα και πρόταγμα) να απαλλαγεί από κάθε ετερονομία και χειραγώγηση, σε μια άλλη ετερονομία και χειραγώγηση αυτή τη φορά με "σοσιαλιστικό" πρόσημο.

Και σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να αναφερθεί εδώ πως το κλασσικό (και σωστό ως προς την σχετική έκτασή του) τροτσκιστικό επιχείρημα πως η εμφάνιση του Στάλιν και της γραφειοκρατίας δεν ήταν  παρά το αποτέλεσμα της απομόνωσης της Επανάστασης λόγω των ηττών όλων των άλλων επαναστάσεων στην Ευρώπη, δεν αρκεί για να καλύψει την αλήθεια, πως αυτή η απομόνωση βρήκε και το πρόσφορο έδαφος από οργανωτική άποψη νοοτροπίας μέσα στο μπολσεβίκικο κόμμα για  να εκδηλωθεί και να φθάσει με όσο το δυνατόν ταχύτερο τρόπο στην αρνητική καταληξή της: αν αίφνης οι δομές του κόμματος τότε δεν ήταν συγκεντρωτικές αλλά ελευθεριακές στο μέγιστο βαθμό, θα μπορούσε το ίδιο εύκολα, και ανεξάρτητα από το πρωταρχικό αίτιο της απομόνωσης της επανάστασης, να εκδηλωθεί η σταλινική συμμορία και να σφετεριστεί την εξουσία;

Προσωπικά δεν το νομίζω. Ο υψηλός συγκεντρωτισμός της εξουσίας  στο μπολσεβίκικο κόμμα ήταν ένα λάθος, κατανοήσιμο μεν, πεπραγμένο εξ αρχής όχι με κακή πρόθεση, αλλά λάθος. Όμως δεν είναι η στιγμή για να ασχοληθούμε τώρα με αυτό.

Το θέμα της "εξουσίας" συνεπώς έχει απασχολήσει το συλλογικό φαντασιακό με τον πλέον πολυποίκιλο τρόπο. Από τις πιο εμπεριστατωμένες πολιτικές και κοινωνιολογικές αναλύσεις που έχουν εκπονηθεί κατά καιρούς μέχρι την θυμοσοφία και προχειροσοφία του καφενείου, είναι πάρα πολλοί εκείνοι που πιστεύουν, πως ο άνθρωπος πρέπει να "κυβερνάται" , όχι από τον ίδιον τον εαυτό του (προς θεού, τι πράγματα είναι αυτά), αλλά από κάποιον ...άλλον. Είναι πολλοί συνεπώς εκείνοι που είναι πεπεισμένοι πως η ανθρωπότητα δεν μπορεί να υπάρξει "χωρίς εξουσία". Όχι αυτεξουσία, αλλά ετερεξουσία φυσικά.

Και όμως, η Ισπανική Επανάσταση του 1936 διαψεύδει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο όλους αυτούς που έχουν μια τέτοια φοβική-μοιρολατρική προσκόλληση στην έννοια της "εξουσίας".  

Από τον Ιούλη μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1936 στην Καταλωνία για παράδειγμα οι άνθρωποι έζησαν χωρίς καμμία απολύτως εξουσία! (μια κατάσταση βέβαια που είχε επεκταθεί στο σύνολο της Ισπανίας τότε, κυρίως, στην Ανδαλουσία, Αραγονία και το Λεβάντε).

Όχι κυβέρνηση, όχι στρατός, όχι διευθυντές και επιχειρηματικά στελέχη στα εργοστάσια τα οποία κολλεκτιβοποιήθηκαν και τα διοικούσαν οι εργάτες στο σύνολό τους, όχι κλήρος (οι εκκλησίες δημεύθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν είτε για κοινοφελείς είτε για πολεμικούς σκοπούς), όχι ταξικές διακρίσεις, όχι καν χρήμα! (το χρήμα είχε σχεδόν καταργηθεί· ο καθένας με μια απλή κάρτα πολίτη μπορούσε να προμηθεύεται κάθε φορά δωρεάν ό,τι είχε ανάγκη). Η δε ύπαιθρος κολλεκτιβοποιήθηκε με τους αγρούς να μοιράζονται στους ακτήμονες και φτωχούς αγρότες και πέρασε σε μια γενικευμένη αυτοδιευθύνση, όπως σε γενικευμένη αυτοδιευθύνση και αυτεξουσία είχε περάσει σχεδόν το 80% της Ισπανίας τότε! 

Και οι κατακτήσεις της Ισπανικής Επανάστασης σε κάθε πεδίο, κοινωνικό, οικονομικό, ελευθεριακό διατηρήθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους και κατά την περίοδο εκείνη κατά την οποία η κατάσταση πέρασε στα χέρια της δημοκρατικής συμμαχίας των αναρχικών , ριζοσπαστικών  και σοσιαλιστικών κομμάτων (το μεγάλο λάθος των αναρχικών στην προκείμενη περίπτωση που έπρεπε ασφαλώς να συνεχίσουν αποφασιστικά στον δρόμο της αυτοδιεύθυνσης που χαράξαν) μέχρι τα τραγικά γεγονότα του Μαϊου του 1937,  οπότε επισυνέβη το ασύλληπτο έγκλημα της απόπειρας υπονόμευσης και χειραγώγησης της επανάστασης από την πλευρά των σταλινικών και της ΕΣΣΔ, έως την επικράτηση του φασίστα Φράνκο το 1939.

Γεγονός όμως είναι ένα: οι άνθρωποι τότε υποκινούμενοι κυρίως από την μεγαλύτερη και πολυπληθέστερη εργατική-αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση στην Ιβηρική χερσόνησο, την θρυλική πλέον Confederación Nacional del Trabajo - Federación Anarquista Ibérica, ήτοι ακρονυμικώς CNT-FAI, οργάνωσαν με εξαιρετική επιτυχία και αποτελεσματικότητα αυτοδιοικούμενες επιτροπές για κάθε ζήτημα της ζωής και της εργασίας τους, όπως επίσης και ένοπλες πολιτοφυλακές για να κατανικήσουν την αντίδραση και τις φασιστικές ορδές του Φράνκο, παραδιδώντας στο Μουσείο της Ιστορίας την έννοια και αντίληψη "εξουσία".

Φαντάζει απίστευτο; και προσέξτε, δεν μιλάμε για κανένα κοινοτισμό ή "κομμουνισμό" της μιζέριας, αλλά για έναν ελευθεριακό κομμουνισμό (όρος που εν πολλοίς ταυτιζόταν με την Αναρχία στα τέλη και το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα) που σκοπό δεν είχε απλά την επιβίωση αλλά την ποιοτική, ποιοτικότατη διαβίωση των ανθρώπων και την αύξηση του πολιτισμικού επιπέδου τους κατακόρυφα, τις οποίες άλλωστε και επέτυχε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα με τρόπο που έως σήμερα καταπλήσσει, αν αναλογιστεί κανείς βεβαίως και τις δύσκολες συνθήκες του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου.

Για παράδειγμα, στην ελεύθερη Βαρκελώνη παρετηρείτο εκδοτικός οργασμός, σε βιβλία, έντυπα, εφημερίδες, μπροσούρες, ενώ οι τέχνες αναζωογονήθηκαν σε απίστευτο βαθμό. Οι δε αναρχικές πολιτισμικές λέσχες ξεφύτρωναν σαν τα μανιτάρια, οι γάμοι καταργήθηκαν και τα ζευγάρια μπορούσαν απλά να συμβιώσουν χωρίς καμμία έγκριση από την "πολιτεία", ενώ ένας μεγάλος αγώνας κατά του αναλφαβητισμού  και για την προσβάσιμη παιδεία σε όλους εδίδετο, καθώς παντού ιδρύονταν ελευθεριακά σχολεία, σύμφωνα με τις προτάγματα και τις ιδέες του μεγάλου αναρχικού παιδαγωγού Francisco Ferrer τα οποία άλλωστε και αντικατέστησαν τα παλαιά σχολεία και την νοοτροπία τους. Και δεν μιλάμε ούτε για καμμία "στρατευμένη" παιδαγωγική ούτε για κανένα κακέκτυπο της αστικής παιδαγωγικής, αλλά για έναν από τους θεμέλιους λίθους της μοντέρνας παιδαγωγικής στον 20ό αιώνα έως σήμερα!

Αξίζει να σημειώσουμε ακόμα πως τα εστιατόρια και τα ξενοδοχεία κολλεκτιβοποιήθηκαν και αυτά και ο κόσμος, ο οποιοσδήποτε, μπορούσε να πάει να φάει και να διασκεδάσει σχεδόν δωρεάν. Οι δε σερβιτόροι της Καταλωνίας δεν είχαν τίποτε το "υποτακτικό" στην συμπεριφορά τους. Επρόκειτο απλά για φίλους που συνέδραμαν φίλους όταν κατέφθαναν εκεί για να ξεσκάσουν, και όχι για υπαλλήλους.

Παρατηρώντας κανείς φιλμς αρχείου εκείνης της εποχής, επί παραδείγματι τον κόσμο να περπατά, να οδηγεί και να συγκεντρώνεται στους δρόμους της Βαρκελώνης, διακρίνει αμέσως την άλλη "ατμόσφαιρα" στα πρόσωπά τους. Οι άνθρωποι εδώ δείχνουν να βρίσκονται σε μια τελετουργία ζωής για την ζωή, έτσι όπως μόνο μια επανάσταση μπορεί να ορίσει. Μπορείς να δεις τον άνεμο της ελευθερίας στις κινήσεις τους, τα χαμόγελά τους, μπορείς ακόμα κάλλιστα να νοιώσεις την αίσθηση της αχρονίας που αναπόφευκτα επιφέρει η επανάσταση (και ο έρωτας) στο ανθρώπινο βίωμα. Καμμία σχέση με τα μουντά βλέμματα και τα σκυμμένα κεφάλια στον δρόμο σε μια κλασσική εξουσιαζόμενη και ταξική κοινωνία. Στην Ισπανία του 1936 ο άνθρωπος για ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ στην Ιστορία ανέλαβε ο ίδιος τον εαυτό του στα χέρια του , χωρίς μεσάζοντες και καταργώντας κάθε εξουσία: υπήρξε πραγματικά ελεύθερος.

Από αυτή την άποψη ενδεχομένως η Ισπανική Επανάσταση να υπήρξε πολυτιμότερη  και αυτής ακόμα της Ρωσικής. Επειδή αν έλειπε, δεν θα είχαμε το απτό παράδειγμα και την ΠΛΗΡΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ πως οι άνθρωποι μπορούν να οργανώσουν την ζωή τους και να αυτοκυβερνηθούν θαυμάσια ΜΟΝΟΙ ΤΟΥΣ χωρίς πατρόνες και προαγωγούς της εξουσίας.

Ποιος μπορεί να το αμφισβητήσει αυτό; 

Δυστυχώς για όλους τους μεμψιμοιρούντες που εκφωνούν φιλιππικούς για την "ανθρώπινη ανωριμότητα", αυτά είναι πράγματα που συνέβησαν, η ίδια η πραγματικότητα τους διέψευσε κατηγορηματικά.

Εάν αγράμματοι ως επί το πλείστον εργάτες και αγρότες είχαν την ωριμότητα να αυτοοργανωθούν και όχι μόνο να λειτουργήσουν σχεδόν μια ολόκληρη χώρα χωρίς εξουσία, αλλά να την λειτουργήσουν πάνω απ' όλα καλά,  αν αναλογιστεί βέβαια κανείς ακόμα και τους ρυθμούς της βιομηχανικής και αγροτικής παραγωγής που έφθασαν σε τέτοιους δείκτες απλησίαστους για την προτέρα ταξική Ισπανία, τότε πόσο ανώριμος μπορεί να είναι κάποιος "εγγράμματος" διανοούμενος της συμφοράς ή απλός άνθρωπος, όταν συνεχίζει να πιπιλάει την καραμέλα της "ανωριμότητας", διαιωνίζοντας συνειδητά ή όχι μια καθαρά συμφεροντολογική προπαγάνδα από την πλευρά της αστικής τάξης;

Η αλήθεια είναι πως η Ισπανική Επανάσταση δίδαξε σε ολόκληρη την ανθρωπότητα και σε κάθε μέλλον, πως η Ελευθερία ΔΕΝ είναι δύσκολη υπόθεση, τουναντίον μάλλον το αντίθετο, γιατί η κοινωνική αλληλεγγύη και η αταξική επιθυμία είναι έμφυτες στους περισσότερους των ανθρώπων, αρκεί μονάχα ένα πράγμα:

Να ξέρει κανείς να εμπιστεύεται τις μάζες και να μην θέλει να  "πρακτορεύσει" την Ελευθερία για λογαριασμό τους.

Το ντοκυμανταίρ που μπορείτε να παρακολουθήσετε άνω στην αρχή του κειμένου, γυρισμένο το έτος 1997, είναι εξαιρετικό, καθώς ρίχνει φως στις κοσμογονικές διεργασίες της Ισπανικής Επανάστασης, όπως επίσης και στον καθοριστικό ρόλο των αναρχικών σε αυτήν και συνιστάται ανεπιφύλακτα σε κάθε ενδιαφερόμενο.